Sprawa jest prosta – “Magiczny Miecz” nie powsta艂by, gdyby nie istnia艂a firma, kt贸ra go wyda艂a. Mowa tu o Sferze sp. z. o. o., kt贸rej nale偶y si臋 chocia偶 kr贸tki artykulik, za to, czego dokona艂a na polskim rynku gier planszowych.

 

Pocz膮tek

Wszystko tak naprawd臋 zacz臋艂o si臋 w Anglii, roku pa艅skiego 1983, wraz z wydaniem rewolucyjnej plansz贸wko-RPG “Talisman”, przez nieznanego wtedy wydawc臋 – Games Workshop. Gra zosta艂a bardzo szybko doceniona przez wielbicieli gatunku fantasy i zyska艂a ogromn膮 popularno艣膰. Pojawi艂y si臋 do niej dodatki, a nast臋pnie wydana zostaa jej druga – ulepszona – edycja.

Osiem lat p贸藕niej, oko艂o roku 1991, gr膮 zainteresowali si臋 Polacy. Zosta艂 opracowany plan lokalizacji “Talismanu”. Zaj膮膰 si臋 tym mia艂a sp贸艂ka z ograniczon膮 odpowiedzialno艣ci膮 o nazwie Sfera.

Je偶eli kto艣 jest zainteresowany histori膮 samego “Talismanu”, to zaprasz膮 na stron臋 internetow膮 autora tej gry, gdzie wszystko jest 艂adnie opisane.

 

Od “Magii i Miecza” do s艂awy

Sferze uda艂o si臋 osi膮gn膮膰 najwa偶niejsz膮 cz臋艣膰 projektu stworzenia polskiej wersji “Talismanu 2ed” – uzyska艂a licencje na wydanie gry od Games Workshop. Prace ruszy艂y wi臋c z kopyta. Co ciekawe, firma nie ograniczy艂a si臋 do przet艂umaczenia gry. Wprowadzi艂a w “Talismanie” szereg zmian: nowy tytu艂 (“Magia i Miecz”), nowe grafiki wszystkich kart (wszystkie czarno-bia艂e, powszechnie uznane za lepsze od oryginalnych), do艂膮czenie kart z dodatk贸w do orygina艂u, oraz – co najciekawsze – doprowadzi艂a do utworzenia ca艂kowicie nowego dodatku do gry, “Jaskini”. To ostatnie zosta艂o przyj臋te przez fan贸w “Talismana” na ca艂ym 艣wiecie z wielkim zdziwieniem, ale i podziwem. Bardzo szybko pojawi艂y si臋 pro艣by o przet艂umaczenie niespodziewanego dodatku na angielski.

Nie trzeba m贸wi膰, 偶e wydana w 1991 r. “Magia i Miecz” sprzedawa艂a si臋 w Polsce nie gorzej, ni偶 na zachodzie. Gra wpisa艂a si臋 idealnie w nadchodz膮cy boom na fantastyk臋. Nie trzeba by艂o d艂ugo czeka膰 na wydanie polskich wersji kolejnych dodatk贸w: “Dungeon” (“Podziemia”), “City” (“Miasto”), “Timescape” (“W kosmicznej otch艂ani”), “Dragons” (“Smoki”), oraz wspomniana ju偶 “Jaskinia”.

 

Utracona licencja

Po okresie lat t艂ustych, nadszed艂 jednak czas lat chudych. Sfera rozwija艂a si臋 i zarabia艂a praktycznie wy艂膮cznie na “Magii i Mieczu”. Plany wydawnicze skupi艂y si臋 na tym cyklu, nie bior膮c pod uwag臋 innych gier planszowych.

Po pewnym czasie na linii Sfera – Games Workshop dosz艂o do powa偶nych tar膰. O co w tym wszystkim chodzi艂o, nikt nie wie. Pojawi艂 si臋 szereg hipotez, z czego najbardziej prawdopodobna wpisuje si臋 w stare porzekad艂o – gdy nie wiadomo o co chodzi, to na pewno o pieni膮dze. Kwestie finansowe, dotycz膮ce licencji na wydawanie gry “Talisman” mog艂y zosta膰 dodatkowo wzburzone zabiegami edytorskimi, kt贸rych dopu艣ci艂a si臋 Sfera na grze Games Workshop, wymienionych wy偶ej.

W efekcie sporu Sfera utraci艂a licencj臋 na “Talisman”. Tym samym musia艂a zaprzesta膰 wydawania “Magii i Miecza”.

 

Mi臋dzy grami

W nowej sytuacji odnale藕膰 si臋 by艂o trudno. W ko艅cu “Magia i Miecz” by艂a sztandarowym – i na dobr膮 spraw臋 jedynym – produktem Sfery. Firma postanowi艂a nie ko艅czy膰 dzia艂alno艣ci i skupi艂a si臋 na wydawaniu innych gier planszowych. Wydane przez ni膮 “Przeklenstwo Mumii” by艂o ostatni膮 gr膮, na kt贸r膮 firma posiada艂a oficjaln膮 licencj臋 (nota bene z Games Workshop). Inna gra – “Wampir” – by艂a z kolei produktem ca艂kowicie rodzimym, dobrym graficznie, lecz wydanym bardzo niechlujnie.

Donovan, autor strony internetowej o grach planszowych “Gniazdo“, stwierdzi艂: Wiadomo, tak naprawd臋 wa偶na jest sama gra. Jednak warto zwr贸ci膰 uwag臋 na brak konsekwencji wydawcy. Dobrej oprawie graficznej towarzyszy fatalna redakcja tekstu. Czy偶by w czasie wydania “Wampira” Sfera zwija艂a ju偶 dzia艂alno艣膰 na polu gier planszowych i oszcz臋dza艂a na korekcie?

Bez w膮tpienia firma znalaz艂a si臋 na rozdro偶u. Trzeba by艂o jakiego艣 radykalnego posuni臋cia, “poci膮gni臋ca cugli”. Pomys艂, na jaki wpadli w Sferze jest banalny – wr贸ci膰 do tego, co dobre, czyli “Magii i Miecza”. Jednak brak licencji oznacza艂by, 偶e ponowne wydanie gry by艂oby nielegalne. Aby si臋 tego ustrzec postanowiono zachowa膰 wszystko co najlepsze w oryginale, ale z drugiej strony zrobi膰 wszystko, aby gra by艂a jedynie inspirowana pierwowzorem. W taki spos贸b narodzi艂 si臋 “Magiczny Miecz”.

 

“Magiczny Miecz”

Fachowcy Sfery zabrali si臋 do roboty. Ojcem projektu zosta艂 pan Adrian Markowski, wspierany przez ca艂y sztab grafik贸w, komputerowc贸w, teoretyk贸w. Powoli powstawa艂o co艣, co mi臋dzynarodowa spo艂eczno艣膰 nazwa艂a klonem “Talismana”, a najwierniejsi polscy fani “Magii i Miecza” po prostu plagiatem. Mowa oczywi艣cie o “Magicznym Mieczu”.

Gra jest faktycznie identyczna je偶eli chodzi o system i mechanik臋 gry. Zmieni艂y si臋 natomiast wszystkie grafiki, plansze, dodatki (za wyj膮tkiem polskiej “Jaskini”, przerobionej na dodatek do “Magicznego Miecza”), cel i fabu艂a gry.

Zabieg Sfery by艂 strza艂em w dziesi膮tk臋. “Magiczny Miecz” trafi艂 na rynek w idealnym momencie, gdy m艂odzi ludzie wychowani na Tolkienie, Lovecrafcie, Lemie i Lewisie zaczynali interesowa膰 si臋 na powa偶nie grami RPG w klimacie fantasy. Ca艂y cykl zyska艂 ogromn膮 popularno艣膰, w niekt贸rych kr臋gach wi臋ksz膮 nawet ni偶 sw贸j pierwowzr贸r – “Magia i Miecz”.

Sfera wykorzystuj膮c popularno艣膰 swojego nowego dziecka, wzorem “Magii i Miecza”, wypu艣ci艂a na rynek szereg dodatk贸w: “Gr贸d” (inspirowany “Miastem”), “Labirynt Mag贸w” (lu藕no wzorowany na “Podziemiach”), “Jaskini臋” (t膮 sam膮, jedynie dostosowan膮 do mechaniki i nazewnictwa nowej gry), “Krypt臋 Upior贸w” (ca艂kowicie nowy, doskona艂y dodatek), “Magi臋” (podobn膮 do “Smok贸w” jedynie tym, 偶e sk艂ada si臋 z samych kart).

“Magiczny Miecz” pchn膮艂 mocno Sfer臋 do przodu. I gdy cykl “Magicznego Miecza” zacz膮艂 si臋 powoli wypala膰, firma wyda艂a ostatni dodatek – “Magi臋” (w bardzo ma艂ym nak艂adzie, przez co ta cz臋艣膰 cyklu jest wr臋cz unikatowa, a jej posiadanie wi膮偶臋 si臋 z du偶ym presti偶em dla prawdziwego fana gry) – i zaj臋艂a si臋 wydawaniem innych gier planszowych.

 

Nowa epoka

Po zako艅czeniu cyklu “Magicznego Miecza” pod szyldem Sfery wydano sporo bardzo dobrych gier planszowych. Cz臋艣膰 z nich by艂a produkcjami rodzimymi, pozosta艂e to kopie gier zagranicznych, na kt贸re jednak firma nie uzyska艂a licencji. Mo偶na 艣mia艂o stwierdzi膰, 偶e dzia艂alno艣膰 ta by艂a bardzo w膮tpliwa pod wzgl臋dami zar贸wno moralnymi jak i prawnymi. Jednak specyfika wczesnych lat 90 w naszym kraju, okres budowania kapitalizmu III RP, sprzyja艂 tego typu “szarym” dzia艂aniom. Sferze ten proceder uszed艂 na sucho.

Firma ta jednak nie by艂a jedyn膮 w szarej strefie. Identycznie podobnie dzia艂a艂y Encore i Dragon – dwaj kolejni potenteci polskiego rynku gier planszowych dzia艂aj膮cy na prze艂omie lat 80 i 90. Warto tutaj nadmieni膰, 偶e dwie ostatnie firmy ju偶 nie istniej膮, znikn臋艂y z rynku nagle, prawdopodobnie z przyczyn finansowych.

Wracaj膮c do Sfery – 偶adna z kolejnych gier, chocia偶 wiele z nich by艂o naprawd臋 dobrych, nie powt贸rzy艂a sukcesu “Magii i Miecza” czy “Magicznego Miecza”. Przysz艂o艣膰 sp贸艂ki stan臋艂a pod znakiem zapytania. Okres wspania艂o艣ci gier planszowych si臋 sko艅czy艂. Rynek powoli zaczyna艂y zalewa膰 gry komputerowe, odpalane na coraz powszechniejszych PeCetach.

艁ab臋dzim 艣piewem sp贸艂ki by艂o wydanie “Magicznego Miecza – edycja specjalna”, jak nazwa wskazuje, wyj膮tkowego, poprawionego graficznie podstawowego “Magicznego Miecza”, w kt贸rym grafiki artyst贸w zast膮piono zdj臋ciami i komputerowymi artworkami. Nak艂ad gry by艂 jednak niewielki, a zainteresowanie jeszcze mniejsze. Nie trudno sobie wyobrazi膰, 偶e dzi艣 edycja specjalna jest wielkim rarytasem…

Ewidentnie tym razem zabieg powr贸cenia do tego co dobre i tego, co si臋 艣wietnie sprzedawa艂o, si臋 nie uda艂. Przygoda Sfery z grami planszowymi si臋 sko艅czy艂a. Porzucone zosta艂y prace nad wydaniem w Polsce gier “Conquest”, “Troll Football II”, “Najemnicy” i innych.

Lecz firma pozosta艂a na rynku… a mo偶e nie?

 

Rebranding, czyli proporczyki i wuppisy?

Wszyscy fani my艣leli, 偶e Sfera zako艅czy艂a swoj膮 dzia艂alno艣膰. Do czasu, gdy w sieci pojawi艂a si臋 witryna internetowa firmy… Sfera. Do dzi艣 mo偶na j膮 ogl膮da膰 pod adresem: www.sferapolska.pl.

“Nowa” Sfera zajmuje si臋 produkcj膮 wszelkiej ma艣ci materia艂贸w reklamowych i promocyjnych – od torebek, przez chor膮giewski i flagi, po wuppiesy (艣mieszne, kulkowate, w艂ochate stworki z wielkimi, samoprzylepnymi stopami).

Na pierwszy rzut oka wygl膮da na to, 偶e to ta sama Sfera!

Mo偶na pokusi膰 si臋 o szybk膮 analiz臋, do kt贸rej b臋dzie nam potrzebna stopka redakcyjna z instrukcji do, np. “Grodu”:

Prosz臋 zwr贸ci膰 uwag臋 na wyr贸偶nione elementy, czyli logo i skr贸t nazwy wydawcy.

Teraz rzu膰my okiem na dwa zrzuty ekranu ze stron www.sferapolska.pl.

a) Strona g艂贸wna:

b) Strona “O FIRMIE”:

No c贸偶, co tu du偶o m贸wi膰 – logo jest dok艂adnie to samo. Dodatkowo, w instrukcji nazwa wydawcy jest zapisana w formie skr贸towej (BPiRF Sfera), natomiast nazwa firmy (skr贸cona?) to Biuro Promocji i Reklamy Fantastyki “Sfera” Sp. z. o. o.

Czy偶by monstrualny zbieg okoliczno艣ci? Niemo偶liwe. Firma ewidentnie przesz艂a powa偶ny rebranding – zmieni艂a kompletnie p艂aszczyzn臋 swojej dzia艂alno艣ci. Zmieni艂 si臋 te偶 ca艂kowicie sk艂ad osobowy sp贸艂ki. Nikt ze Sfery “od plansz贸wek” nie uchowa艂 si臋 w nowym przedsi臋biorstwie.

Pojawi艂y si臋 te偶 jednak dosy膰 istotne w膮tpliwo艣ci, g艂贸wnie w sprawie daty. Na stronie www.sferapolska.pl dowiadujemy si臋, 偶e Sfera zosta艂a za艂o偶ona w roku 1987, natomiast na instrukcji z “Magii i Miecza” widnieje data 1983, chocia偶 gra – pierwsza wydana przez sp贸艂k臋 – zosta艂a wydana w 1991.

Mo偶na to jednak spr贸bowa膰 logicznie wyt艂umaczy膰 – 1983 to rok wydania “Talismanu”, st膮d ta data w instrukcji (“Magia i Miecz w ko艅cu by艂a na licencji tej angielskiej gry). Nast臋pnie – nie wiemy kiedy dok艂adnie powsta艂a Sfera. To, 偶e jej pierwsza gra zosta艂a wydana w 1991 r. nie oznacza, 偶e firma nie mog艂a istnie膰 od 1987, zajmuj膮c si臋 przez te cztery lata innym typem dzia艂alno艣ci.

Nie mo偶na te偶 oczywi艣cie wykluczy膰 b艂臋du na stronie, ale to raczej w膮tpliwe wyja艣nienie.

Warto tak偶e wspomnie膰, 偶e ostatnia aktualizacja strony www.sferapolska.pl nast膮pi艂a w dniu 30.10.2003 r.

Gry planszowe, wuppiesy i… centrum handlowe

Sfera nie przestaje zaskakiwa膰 swoich fan贸w. W pewnym okresie 艣rodowisko wielbicieli zosta艂o wstrz膮艣ni臋te informacj膮 o tym, 偶e w Bielsku-Bia艂ej powstaje centrum handlowe o nazwie “Sfera” i logotypie pisanym podobn膮 czcionk膮, jak ta z pude艂ek.

Pozwol臋 sobie ponownie podeprze膰 si臋 cytatem z genialnego “Gniazda“: Sfera by艂a sp贸艂k膮 o szerszym obszarze dzia艂alno艣ci (ni偶 Dragon i Encore – dop. aut.). W 2002 roku otwarto w Bielsku-Bia艂ej pasa偶 handlowy “Sfera”. Czcionka u偶yta na szyldzie jest podobna do tej z pude艂ka “Magii i Miecza”. Nie ma jednak 偶adnego potwierdzenia zwi膮zku pomi臋dzy bielskimi inwestorami a wydawc膮 kultowej gry.

Jest jednak bardz膮 w膮tpliwe, aby to rzeczywi艣cie chodzi艂o o t膮 sam膮 firm臋.

Jednak wyci膮gni臋cie pozostawiam ka偶demu fanu z osobna, a aby to u艂atwi膰 oto zestawienie obu logotyp贸w:

Stron臋 internetow膮 Centrum Handlowego “Sfera” mo偶na znale藕膰 pod adresem: www.sfera.com.pl.

Podzi臋kowania

Ten artykulik na pewno nie powsta艂by bez pomocy innych os贸b.
Szczeg贸lnie dzi臋kuje portalowi Gamekeeper i s艂ynnemu Gnie藕dzie.

 

Autor Artyku艂u: Tadeuszowi 鈥濴oop鈥 Koper